Këmbana bie për të gjithë ne!
Zagreb, 7.09.2026
Të nderuar kolegë, intelektualë, mësimdhënës dhe përfaqësues të jetës publike të Malësisë,
Ka çaste kur përgjegjësia e intelektualit matet me gatishmërinë për të folur atëherë kur heshtja bëhet më e leverdishme se e vërteta. Rasti i Profesor Mark Junçajt na vendos përballë një çasti të tillë. Ky rast na bën të mendojmë seriozisht për vendin që i japim dijes, për dinjitetin e mësimdhënësit dhe për guximin tonë për ta mbrojtur tjetrin kur përballet me pushtetin institucional.
Në shkrimin e tij publik të 7 shtatorit, Profesor Junçaj njofton se më 4 shtator 2026 i është paraqitur për nënshkrim vendimi për ndërprerjen e marrëdhënies së punës në shkollën e mesme «25 Maji» në Tuz. Ai e lidh këtë veprim me presionet dhe mosmarrëveshjet që ka bërë publike. Kjo dëshmi kërkon përgjigje institucionale të dokumentuar, shqyrtim të paanshëm dhe vëmendjen tonë të menjëhershme.
Profesor Markun e kam takuar për herë të parë në sesionin shkencor të Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës, kushtuar 140-vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Ai takim është pikënisja e njohjes sime me të dhe arsyeja për ta parë sot çështjen e tij edhe nga këndvështrimi i përgjegjësisë që kemi ndaj studiuesit dhe mësimdhënësit. Kumtesa e tij, «Malësia e Madhe në kohën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit», e mbajtur në Prishtinë më 9 qershor 2018, dëshmon angazhimin e tij për ta sjellë historinë e trevës sonë në diskutimin shkencor shqiptar.
Pikërisht kjo lidhje ndërmjet kërkimit dhe mësimdhënies meriton kujdesin tonë. Një profesor që hulumton ka mundësinë t’u japë nxënësve diçka përtej përmbajtjes së tekstit shkollor: mënyrën se si ndërtohet një argument, si lexohet një dokument dhe si dallohet dëshmia nga paragjykimi. Për nxënësin shqiptar në Malësi, kjo është një mundësi për ta njohur të kaluarën e vet me vetëdije dhe për të hyrë në dialog me të tjerët me dinjitet.
Të japësh mësim në gjimnazin e Tuzit është përgjegjësi e veçantë. Në ato banka shkollore formohen të rinj që duhet të ndërtojnë të ardhmen e tyre në një shoqëri shumëgjuhëshe e shumëkulturore, duke ruajtur gjuhën, kujtesën dhe përkatësinë e tyre. Profesori i historisë ka detyrën e ndërlikuar që t’ua shpjegojë historinë shqiptare me saktësi shkencore, ta vendosë atë në kontekstin rajonal dhe europian dhe t’i mësojë se njohja e vetvetes mund të bashkëjetojë plotësisht me respektin për tjetrin.
Kjo punë kërkon liri profesionale. Kërkon hapësirë për pyetje, debat dhe mospajtim. Kur mësimdhënësi fillon ta peshojë çdo fjalë nga frika e pasojave në vendin e punës, varfërohet edhe mësimi. Nxënësi e ndien kur përballë tij qëndron një mendje e lirë dhe kur fjala e profesorit kufizohet nga pasiguria. Prandaj, dinjiteti i mësimdhënësit lidhet drejtpërdrejt me cilësinë e arsimimit.
Malësia e Madhe duhet ta ruajë intelektualin që prodhon dije në kohë të pakohë. Ta ruajë duke ia njohur punën, duke i krijuar kushte për të hulumtuar e për të dhënë mësim dhe duke mos e lënë vetëm kur ngre shqetësime për funksionimin e institucioneve. Një bashkësi dëshmon pjekuri kur solidaritetin e shndërron në veprim të arsyeshëm: kërkon dokumente, dëgjon palët, kundërshton arbitraritetin dhe këmbëngul që vendimet të mbështeten në kritere të barabarta për të gjithë.
Nuk duhet ta pranojmë diferencimin ideologjik si mënyrë të administrimit të arsimit. Bindjet politike, mospajtimi me drejtuesin apo shprehja e një qëndrimi kritik nuk duhet të bëhen kriter për të përcaktuar vendin e një profesori në shkollë. Shqiptarisë në Malësi të Madhe nuk i duhet ndarja e intelektualëve në të afërt e të padëshiruar, sipas interesit të ditës. I duhen njerëz të aftë, të ndershëm dhe të lirë për të menduar.
Mbrojtja e këtij parimi përfshin edhe përgjegjësinë profesionale. Çdo mësimdhënës duhet t’u përgjigjet detyrimeve të veta dhe çdo pretendim për shkelje duhet të shqyrtohet seriozisht. Por besueshmëria e një procedure varet nga provat, paanshmëria dhe zbatimi i të njëjtit standard ndaj secilit. Nëse kritika ndaj drejtimit të shkollës ndikon në trajtimin e një profesori, atëherë preket vetë besimi te institucioni.
Prandaj, rasti i Profesor Mark Junçajt duhet të marrë një shqyrtim të plotë e të pavarur. Institucionet përgjegjëse duhet të sqarojnë bazën e vendimit, të garantojnë që zëri i tij të dëgjohet dhe të mundësojnë korrigjimin e çdo padrejtësie. Nëse largimi është pasojë e qëndrimit të tij kritik apo e përzgjedhjes ideologjike, ai duhet të zhbëhet dhe profesorit t’i rikthehet mundësia për ta ushtruar profesionin me dinjitet.
Kolegëve të tij u drejtohem me respekt dhe me vetëdijen se pasiguria e vendit të punës rëndon mbi çdo familje. Megjithatë, mbrojtja e standardit profesional është përgjegjësi e përbashkët. Sot secili duhet ta pyesë veten se çfarë shkolle po ndërtojmë dhe çfarë shembulli po u japim nxënësve tanë. Si mund t’u kërkojmë të kenë mendim të pavarur, nëse vetë heqim dorë nga fjala kur ajo bëhet e vështirë?
Përfaqësuesve politikë shqiptarë u kërkoj ta trajtojnë këtë çështje me seriozitetin që meriton arsimi ynë. Përgjegjësia e tyre përfshin mbrojtjen e institucioneve nga interesat partiake dhe krijimin e kushteve që profesionistët të punojnë të sigurt. Një shkollë e fortë ndërtohet me mësimdhënës të respektuar, me drejtim të përgjegjshëm dhe me besimin e prindërve. Ky besim dëmtohet sa herë që lind dyshimi se afërsia politike peshon më shumë se puna.
Intelektualëve të Malësisë, kudo që jetojnë, u bëj thirrje ta dëgjojnë këtë këmbanë. Ne kemi përgjegjësi ndaj hapësirës që na ka formuar, ndaj gjuhës me të cilën mendojmë dhe ndaj brezit që nesër do të trashëgojë pasojat e vendimeve tona. Prania jonë publike merr kuptim kur i shërben edhe mbrojtjes së atij që gjendet në vështirësi, sidomos kur nëpërmjet tij vihet në provë një parim që na përket të gjithëve.
Le të bëhet rasti i Profesor Mark Junçajt shembull i mënyrës se si Malësia mbron dijen: me qëndrim të qartë, me argument, me solidaritet dhe me kërkesë këmbëngulëse për drejtësi. Të mbrojmë të drejtën e tij për trajtim të paanshëm dhe të drejtën e nxënësve shqiptarë për të pasur përpara tyre mësimdhënës që punojnë e mendojnë pa frikë.
Malësia ka nevojë për njerëzit që ua hapin mendjen fëmijëve të saj. Ruajtja e tyre është një nga format më konkrete të përgjegjësisë sonë kombëtare.
Këmbana bie për të gjithë ne. Ta dëgjojmë sa kemi ende kohë për të vepruar.
Prof. Dr. Sc. Martin Berishaj
