| |
Amerikanėt pėrkujtojnė shtatė vjetorin e 11 shtatorit
postuar:
11.09.2008
BEQIR SINA,
New York,
Gjashtė koncepte tė projektuara pėr ri-ndėrtimin
edhe njė herė tė Qėndrės Tregtare Botėrore - World Trade
Center, dhe njė Muzeum Kombėtar i Kujtimit tė Viktimave tė 11
Shtatorit

NEW YORK CITY : Amerikanėt pėrkujtojnė,
sot(11 shtator 2008), shtatė vjetorin e sulmeve
terroriste(11 shtatorin 2001).Ditėn kur, gati tre mijė
njerėz tė pafajėshėm humbėn jetėn nga sulmet e kamikazve. Tė
gjithė ata qė humbėn jetėn, ishin shtetas tė mė tepėr se 70
vendeve. Njė botė e tėrė kjo nė miniaturė. Midis tyre humbėn
jetėn edhe tre shqiptarė, me ėndrrėn amerikane nė zemėr, Mon
Gjonbalaj, Simon Dedvukaj e Rrok Camaj.
Njė botė e tėrė nė miniaturė, lėvizte e gjitha
pa ditur se ēdo tė ndodhte nė Nju Jork - mė 11
shtator 2001. Nuk ishin vetėm amerikanėt, por e
gjithė bota, njerėz tė zinjė, tė bardh, tė verdh
e tė kuq, Musliman, tė Krishter, Ortodoks,
Budist, Xhuish(Jewis) qytetarė tė mbi 70 vendeve,
pėrfshi edhe Shqipėrinė e Kosovėn, dy vende tė
vogla, me zemėr tė madhe. Dhe askush, nuk e
mendoj dhe as qė i shkonte nėpėr mend, se kjo
ditė e zakonėshme amerikane, do tė sillte njė
kob tė madh - njė tradegji.
Por, atė qė se mendonin, kėta njerėz, e mendonin
terroristėt , synimet e tė cilėve ishin vetėm
pėr tė shkatėrruar, e t'u merrnin jetėn atyre,
afro 3.000 tė pafajshmėve. Terror i paparė, nė
pėrpjekje pėr tė kallur botėn, nga vėrberia qė
kan
ndaj e kėtij vendi, i cili i jep dritė e mirėsi
tė gjithė njerėzmit.
Nė pėrvjetorin e shtatė tė sulmeve
tė 11 shtatorit, nė tė gjithė
territorin e Shteteteve tė Bashkuara
tė Amerikės, zhvillohen veprimtari
pėrkujtimore,. Ceremonia mė e madhe
mbahet kėtu nė Nju Jork, vendin ku u
rrėzuan dy ndėrtesat mė tė larta,
simbolet e ekonomisė amerikane e
botėrore. Aty nė orėn 9:03 tė
mėngjesit, kohė qė pėrkon me kohėn e
sulmit terrorist, mblidhen tė
afėrmėt, e gati tre mijė vetėve qė
gjetėn vdekjen. Qytetar tė moshave
tė ndryshme, kanė pėr tė lexuar me
rradhė tė gjithė emrat e atyre qė
humbėn jetėn nė vendin ku ndodheshim
Kullat Binjake tė Qendrės Tregėtare
Botėrore nė Nju Jork.
Ndėrsa, po nė atė ēastė nė tė gjithė qytetin
thuhet se do tė dėgjohen, sirenat e
vaporrėve, trenave, sirenat e
alarmit, tingėllimat e kėmbanave tė
kishave, dhe njė moment pėrkujtimorė,
ku ēdo njerit i ėshtė bėrė thirrje
pėr tė ndaluar pėr pak ēaste nė
zyrėn e tij, vendin e punės apo
rrugė, nxėnseve e studentėve tė
shkollave, pėr tė mbajtur njė minutė
zi nė kohėt kur aeroplanėt e
rrėmbyer nga anėtarė tė Al-Kaidas i
pėrplasėn ato tek Kullat Binjake.
Nė kėtė ceremoni, u lajmėrua
zyratarishtė se vendi ku ranė Kullat
Binjake ėshtė i pastruar plotėsishtė
nga rrėnojat dhe se shumė shpejt do
tė fillojnė tė ngrihet kompleksi i
ri
Senatori republikan John McCain, i
cili ėshtė duke bėrė fushatė nė
pjesėn jug lindore tė SHBA-sė,me partneren
e tij Sarah Palin, nesėr sė bashku
me rivalin e tij dyshen demokrate,
Barack Obama - Joseph Biden, dhe do
tė zbers nė qytetin e New Yorkut, ku
priten tė zhvillohen ceremonitė
pėrkujtimore nė kujtim tė viktimave
tė 11 shtatorit 2001. Kėtė evenimet
tė rėndėsishėm kombėtar mbushur me
ndjenjat mė tė forta patriotike tė
dy kandidatėt, thuhet se da t'a
shfrytėzojnė pėr fushtatat e tyre
elektorale.
Nė Uashington, ku njė avion i tretė
u pėrplas mbi njė pjesė tė godinės
sė Pentagonit, ėshtė planifikuar pėr
t'u zhvilluar njė ceremoni tjetėr
pėrkujtimore. Presidenti Bush do tė
vijė me gjithė administratėn e tij,
kongresin dhe senatin do tė ndodhet
nė Nju Jork, pėr tė marrė pjesė nė vepritmaritė
pėrkujtimore, kėtu nė Nju Jork. Mė
vonė ata do tė shkojnė nė Pensilvani,
ku u pėrplas njė avion i katėrt dhe
do tė mbyllin veprimtarinė
pėrkujtimore nė Pentagon -.Flamujt nesėr
do tė mbahen nė gjysmė shtize nė tė
gjithė vendin.
11 shtatori 2001, ėshtė shpallur me
njė vendim tė posaqėm tė Presidentit
George W. Bush, si" Dita e Patriotve
Amerikan". Pasi, ajo ishte njė datė
qė ndryshoi shumė gjėra nė botė,
dita kur qytetarė tė pafajshėm u
sulmuan pa dallim nė New York,
Pensellvani dhe
Washington
DC.
Ky ishte njė sulm ndaj vlerave te
perbashketa, si liria, demokracia
dhe toleranca, te cilat i ēmon dhe
vlerson, ēdo popull liridashes ne te
gjithe boten.
Gjashtė koncepte tė
projektuara pėr ri-ndėrtimin edhe
njė herė tė Qėndrės Tregtare
Botėrore - World Trade Center
Shtatė vjet pas tmerrit qė e kaploi
Nju Jorkun dhe tėrė Amerikėn, pas 11
shtatorit 2001 nga sulmi terrorist, kur
u rrėzuan ndėrtesat binjake,
pagėzuar me emrin Qėndra Tregtare
Botėrore - World, janė paraqitur
planet e reja pėr rindėrtimin e
vendit ku humbėn jetėn rreth 3,000
veta, duke pėrfshirė edhe tre
shqiptaro-amerikanė.
Firmat e ndėrtimit kanė paraqitur
gjashtė plane nga tė cilat do tė
zgjidhet njė ose do tė kombinohen
elemente tė njėra tjetrės pėr planin
pėrfundimtar, kanė deklaruar
zyrtarėt e ngarkuar me rindėrtim tė
Qendrės Botėrore tė Tregtisė tė
qytettit tė Nju Jorkut.
Plani, pėr ndėrtimi i
njė kompleksi ėshtė gati,
plan i cili thuhet se pėrmbanė
njė komunitet tė
gėrshetuar dhe me
gjallėri. Tė gjitha
planet e paraqitura deri
me tash parashohin njė
hapėsirė tė madhe prej
pesė deri nė
gjaashtėmbėdhjetė hektar,
qė do tė shdėrroheshin
nė njė pėrkujtimore ku
bashkė me ndėrtesat
binjake qė u rrėzuanė.
Secili plan i paraqitur,
tre ditė ditė para
shtatė vjetorit - tė
martėn, para publikut
amerikan gjithashtu
pėrmban gjashtė qiejgėrvishtės
- gradaqiele, ku do tė
vendosėn edhe zyrat e
mėparshme komerciale qė
ishin tė vendosura nė
ndėrtesat binjake tani
tė rrėnuara.
Gjashtė koncepte tė
projektuara pėr
ri-ndėrtimin edhe njė
herė tė Qėndrės
Tregtare Botėrore -
World Trade Center, u
prezantuan zyrtarishtė
nga autoritet vendore
njujorkeze ditėn e martė mė
9 shtator 2008. Kjo
hapje zyrtare e kėtij
plani sipas kėtyre
autoriteteve, u tha se
planifikon si njė
proces dhe njė debat
publik mbar popullor nė
qytetin e Nju Jork-ut.
Kryesishtė kjo popullsi,
tė asaj pjese e cila
jeton nė anėn e qytetit
tė Manhattanit tė
quajtur Lower Manhattan,
pjesė e cila ka qėnė dhe
ėshtė ajo ku do tė
zhvillohen punimet pėr
ndėrtimin e Qėndrės
Tregtare Botėrore -
World Trade Center,
kompleksin e ndėrtesave
tė reja qė janė
pėrcaktuar.
Me propozime tė
pėrafėrta e tė ngjashme
nga ana artitekturale
prezantuar nga Enti
Publik pėr Zhvillimin e
pjesės sė Poshtėme tė
Manhattanit (Lower
Manhattan Development
Corporation), nė
bashkėpunim me Pushtetin
Lokal - (Port
Authority) planet qė u
shpalosen janė gjithsej
6 propozime - 6 makete
ndėrtesash nė formėn e
figurave. Tė cilat, tashmė
kanė tė drejtėn tė vihet
nė jetė, nga njė punė e
madhe qė parashikon
edhe rreth 3 vjetė me
njė kosto disa miljarda
dollarėsh(biljona me
masėn amerikane) nė
hapėsirėn e zbrazur prej
16 hektarėsh.
E drejta pėr tė marr
eskuzivitetin e
ndėrtimeve si nga ana
artitekturore dhe ajo e
ndėrtimit tė kėtij
kompleksi madhėshtor me
pėrmasa botėrore do tė
kryehet nė mėnyr sekrete
dhe tepėr tė kontrolluar.
Kjo bėhet pėr tė
eleminuar spekullimet
ose korrupsionin dhe pėr
tė ruajtur sekretin e
punimeve. Por, si mė tė
mundėshmet mendohet qė
kjo punė tė mos i
bėsohet vetėm njė
kompanie tė zgjidhen dy
ose tre kompani. Ato
mendohet tė jenė punė e
disa firmave tė
arkitektėve si: Beyer,
Blinder dhe Belle dhe
ruhen me fshehtėsinė mė
tė madhe.
Megjithatė nisur vetėm
nga zėrat qė qarkullojnė
kėto ditė nė kėtė pjesė
thonė se tė gjashtė
planet do tė rikthejnė
hapėsirėn e zyrave,
dyqaneve dhe sherbimeve
tė tjera publike e
zyrtare qė u humbėn nė
kėto
ndėrtesa pėt ti bėrė
ndoshta edhe mė tė larta
qė tė jetė njė kombinim
figurativ qė tė shohi
nga tė gjitha anėt tė
gjithė hapsirėn prej nga
Statuja e Lirisė , Elis
Island dhe lagjet
rrethuese qė shtrihen
pėr rreth Manhattanit
deri nė Nju Jersi.
E gjitha kjo u tha bėhet
nė nderim tė viktimave
dhe dhimbjes qė mbi
gėrmadhat e terrorizmit
tė ngihet dinjiteti dhe
uniteti dashuria e
respekti pėr Shtetet e
Bashkuara tė Amerikės.
Me qėllim pėr tė mbushur
kėshtu edhe atė
boshllėkun e madh qė
ėshtė krijuar si njė "grop"
mė e madhe, "grop"
imagjinare, krijuar nė
zemart dhe mėndjet e
ē'do qyetatari amerikan,
ende e mbushur me
kujtime dhe emocione qė
rrall herė e kanė
pėrshkruar e pėrjetuar
kėtė vend edhe tani 7
vjet mė pasė kur
kamikazėt - terroristat
kryen sulmin e 11
shtatorit 2001 dhe "ngjyrosėn"
me tė zezė tė martėn e
asaj dite..
Muzeumi Kombėtar
i Kujtimit tė Viktimave
tė 11 Shtatorit -
"National September 11
Memorial & Museum"
Rreth dy miliard dollar
do tė kushtojnė
donacionet, tė cilat i
kanė pėrgatitur pėr tė
dhuruar familjet e
viktimave, ish -punonjėsit,
dhe materiali i gjetur
nėn gėrrmadha nė
objektin, Muzeumi
Kombėtar i Kujtimit tė
Viktimave tė 11
Shtatorit - "National
September 11 Memorial &
Museum", muzeum i cili
po ngrihet pėrmes "polemikash"
tė shumta.
Kuratorėt e muzeumit dhe
bordi i artitekėve, kanė
nė plan qė nė kėtė muze,
i cili duhet tė
pėrfundojė tre vjet mė
vonė, nė vitin 2011, nė
10 vjetorin e tragjedisė
mė tė madhe tė historisė
moderrne, kanė ndermend
tė sjellin nėpėrmjet
sendeve tė dhuruara e tė
gjetura, emocione tė
mėdha, lotė, mos harresė,
dhe prekjen e thellė nė
zemėr tė ēdo vizitori.
Dokumentare dhe grafika
do tė tregojnė pas 10
vitesh se sulmet e
2001-shit janė tė
organizuar nga
terroristėt dhe
organizata Al Qaida. Pėr
kėtė do tė flasin provat
nė dokumentaret qė do tė
shfaqen nė muzeumin
Muzeumi Kombėtar i
Kujtimit tė Viktimave tė 11
Shtatorit - "National
September 11 Memorial &
Museum", ku thuhet se
janė gjetur mbeturinat e
avionve qė u pėrplasėn
nė WTC , e mbi Pentagon
si dhe rrėzimit tė
avionit nė Pensillvani.
Presidenti i muzeumit,
Joseph Daniels tha se ,
"jemi tė befasuar nga
vullneti i familjeve tė
viktimave, tė cilėt na
kanė dhuruar
vullnetarisht tė gjitha
sendet, prej kartave tė
indentitetit, kėpucėt,
unazat me vlerė,
byzylykėt, portofolėt me
dokumenta ose me tė
holla, mbetje rrobash,
letra tė shkruara para
vdekjes, kompjutera,
telefona celular, radio,
makinat e parkuara rreth
godinave, kukulla dhe
fotografi tė personave
tė humbur.
|
|